Veen

Kletsnat en zuur

Auteur: Katharina Wrede
Auteur: Katharina Wrede

Klimaatbescherming en leefgebied tegelijk

Veengebieden zijn gevoelige en gemakkelijk te vernietigen ecosystemen die – op wereldschaal bekeken –  van groot belang zijn voor het klimaat. Hoewel ze maar 3% van de aardoppervlakte bedekken, is bijna 30% van de atmosferische kooldioxide er in vastgelegd.

Kenmerkend is een meer of minder dikke veenlaag. Veen ontstaat uit niet of onvolledig afgebroken plantenresten. De planten kunnen niet goed worden afgebroken, omdat de bodem met water is verzadigd waardoor er zuurstofgebrek heerst.   

De ontwikkeling begint met de opbouw van laagveen. In laagveen heeft de veenlaag nog contact met het grondwater. Wanneer de laag zo dik wordt, dat hij het contact met het grondwater verliest en alleen nog door regenwater wordt gevoed, dan is er sprake van hoogveen. Laagveen is wat voedselrijker en bevat meer soorten zoals riet en cypergrassen (o.a. zeggesoorten), en diverse soorten russen en mossen. Hoogveen is extreem voedselarm en zuur, hierin domineren de veenmossen. De veenlaag groeit hooguit een millimeter per jaar. De ontwikkeling van een metersdikke veenlaag neemt dus duizenden jaren in beslag.

Kwelveen en hellingveen behoren tot het laagveen. In Zuid-Westfalen komen ze in het middelgebergte voor als kwelhellingveen. Kwelhellingveen ontstaat op licht glooiend terrein waar permanent en gelijkmatig kwelwater aan de oppervlakte treedt. Rondom de bron is de bodem voortdurend met water verzadigd en kan zich een relatief dikke veenlaag ontwikkelen. Verder van het kwelwater af wordt de veenlaag snel dunner.

Tot het moerasveen behoort alle laagveen dat ontstaat in kommen, laagtes en rivierdalen in een zwak golvend landschap. Ten noorden van de Hellwegbörde, niet ver van het oerstroomdal van de Lippe, heeft zich een behoorlijk grootschalig veenmoeras kunnen ontwikkelen. Al lang geleden is de mens begonnen met de ontwatering van veengebieden ten behoeve van graslanden en akkers voor de landbouw. Ook de turfwinning heeft negatieve gevolgen gehad. In de Hellwegbörde zijn slechts kleine veenrestanten overgebleven. Vanuit natuurwetenschappelijk oogpunt zijn deze resten van bijzondere waarde, omdat het hier vanwege het hoge kalkgehalte in de bodem gaat om zeldzaam kalkmoeras.

In het Noord-Duitse laagland – ooit een van de grootste veengebieden ter wereld  – is het veen als gevolg van turfwinning en ontginning grootschalig vernietigd. De natuurbescherming beschouwt een verwoest veen als onvervangbaar. Intact veen is tegenwoordig uiterst zeldzaam en staat onder Europese bescherming.